Wagner, de Nazi’s en de Rheinoper

Het wordt operaliefhebbers in Düsseldorf niet gemakkelijk gemaakt. Ze kregen vorige week een première voorgeschoteld van Tannhäuser van Richard Wagner die zo gruwelijk was dat sommige mensen er letterlijk van over hun nek gingen.
Prompt trok de directie van de Rheinoper de productie terug. De regisseur was niet te vermurwen: zoals hij het gedacht had moest het en niet anders. Nou was er aan zijn versie waarschijnlijk ook niet te sleutelen zonder die helemaal af te breken. Zijn benadering van de opera was zo radicaal anders dan die van de componist dat er niks aan bij te stellen viel: het was slikken of stikken.

Ik zat hoofdschuddend het artikel in de Volkskrant te lezen. Ze leren het ook nooit, dacht ik, die eigenwijze draken van regisseurs. Ik ben niet de meest vooruitstrevende zangeres, maar ik kan goed tegen nieuwe richtingen, mits ze verantwoord zijn en recht doen aan de productie.

Die arme Richard Wagner heeft de nazi-ellende aan zijn kont hangen (niet helemaal onterecht hoor) en komt daar maar niet vanaf. Hij had gemengde gevoelens over Joden (en voortdurend schulden bij de Joodse bankiers, dat dan weer wel). Zijn tweede echtgenote Cosima was echter veel hardvochtiger over Joden. Adolf Hitler hield van Wagner’s muziek. Daar kan die arme Richard ook al niks aan doen. De nazaten van Wagner staan niet bekend als erg vrijdenkend, maar ik heb ergens gelezen dat ze wel hun grootmoeder het huis uit hebben gezet omdat die steeds maar lovend over Hitler bleef spreken.

Ik wil niet bagatelliseren, maar misschien moeten we eens ophouden Wagner’s muziek constant te willen koppelen aan anti-semitisme en zijn muziek als een op zichzelf staand fenomeen zien. Als je dat doet wordt de enscenering van regisseur Kosminksi nog belachelijker en het feit dat hij geen water bij de wijn wilde doen minstens even extreem als Wagner’s denkbeelden, zo niet extremer. En de jongens van de directie van de Rheinoper hadden dit debacle natuurlijk al maanden van te voren moeten zien aankomen. Het getuigt van een grenzeloze naïviteit dat deze enscenering zelfs maar de première haalde. Het zal me een geld gekost hebben, dit debacle, om van de schade aan de reputatie van de Rheinoper nog maar te zwijgen. Ze gaan de opera wel doen, maar alleen niet-scenische uitvoeringen.

Tannhäuser gaat over de keuze tussen de zinnelijke en de verstandelijke liefde. Wil je er een nazi-spektakelstuk van maken, dan moet je ver verwijderd raken van de oorspronkelijke compositie.
Belangrijkste thema is de rebellie van Tannhäuser, die zich eigenlijk wil overgeven aan zinnelijke lust, maar dat niet echt kan door zijn religieus ingestelde verstand. De zinnelijke liefde waar hij bij Venus genoeg van krijgt, mist hij bij Elisabeth. Als hij zich tijdens een zangtoernooi op de Wartburg tot een lofzang op de zinnelijkheid laat inspireren, wekt hij de woede van de andere aanwezigen, waartegen alleen Elisabeth hem kan beschermen. Op een pelgrimstocht zal hij boete doen, maar verlossing vindt hij pas als hem in zijn doodsnood nog eenmaal de naam van zijn redster wordt genoemd.

Daarover ging het nou volgens mij helemaal niet daar in Düsseldorf…

In het filmpje de aria van Elisabeth ‘Allmächt’ge Jungfrau! Hor mein Flehen’. Na wat heen en weer zoeken toch gekozen voor de opname met Cheryl Studer uit 1990. Een genadeloos kaal toneel en werkelijk niks om je mee bezig te houden tijdens het zingen van die lange, lange lijnen vormt een opgave van jewelste. Ik hoorde sopranen die mijn nekharen overeind joegen met hun vibrato en gedoe en Studer hoeft dat allemaal niet. Ik had liever wat meer close-ups gehad: de cameravoering is al even sober als de rest van het toneel. Maar het is prachtig zuiver en gesteund (let op haar ademhaling!) en uitstekend verstaanbaar (als Amerikaanse zo’n mooi Duits zingen is niet makkelijk). Er is niks op aan te merken eigenlijk, maar ik kan me ook levendig voorstellen dat Tannhäuser voor de zinnelijke liefde gaat; zoveel reinheid en rechtschapenheid kan een man ook afschrikken…

Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *